افزایش سطح گازهای گلخانه ای، تخریب محیط زیست و جنگل زدایی به همراه کاهش ظرفیت زیستی کره زمین جهت پاسخ دهی به نیازهای بشر از مهم ترین نگرانی ها در سطح جهانی به شمار می رود. در این پژوهش با استفاده از مفهوم ردپای اکولوژیک، پایداری حوزه آبخیز کال شور واقع در شهرستان سبزوار مورد بررسی قرار می گیرد. یافته های تحقیق نشان می دهند که کل ردپای اکولوژیک حوزه برابر با 1076337 هکتار است و با مد نظر قرار دادن مساحت حوزه (243231 هکتار)، کسری اکولوژیک حوزه به میزان1052105 هکتار زمین، قابل توجه است. از این مقدار بخش مصرف آب با 48 درصد بیشترین میزان کسری و بخش های حمل ونقل نیز با 15 درصد از کل کسری زمین حوزه آبخیز، کمترین نقش را در ناپایداری این منطقه دارد. لذا می توان ردپای اکولوژیکی را به عنوان یک ابزار مناسب برای ارزیابی آثار محیط زیستی در مقیاس درون شهری و نیز ارزیابی پایداری اکوسیستم ها بکار برد و از راهکارهایی مانند: آموزش و ارتقای سطح آگاهی مسئولان، اصلاح الگوی مصرف در رابطه با مولفه های آب، غذا و حمل و نقل، توسعه زیرساخت های ارتباطی و برطرف کردن کمبودهای موجود بخصوص در زمینه مصرف آب و سازمان دهی و نظام مند کردن ساخت و سازها به منظور هماهنگی با محیط زیست بهره جست.

هدف از این تحقیق تدوین شاخصی مرکب برای کمی کردن میزان پایداری بوم شناختی نظام های تولید گلخانه ای سیستان است. این شاخص ها اطلاعات در خصوص ساختار اجتماعی–اقتصادی کشاورزان، تولید محصولات زراعی و دامی، کود و مواد شیمیایی، مدیریت بقایای گیاهی، آب و آبیاری، خاکورزی و مکانیزاسیون، مدیریت علف های هرز و تنوع زیستی کشاورزی در گلخانه و مزرعه را ارزیابی می کند. داده های مورد نیاز برای این مطالعه با تکمیل پرسشنامه توسط 100 بهره بردار در سال 1391 آماده گردید. پس از راستی آزمایی پرسشنامه ها داده ها تجزیه و تحلیل شد. نتایج نشان داد که میانگین امتیاز شاخص پایداری در این نظام ها 49.3 است و 64.2 درصد آنها به امتیاز مساوی یا کمتر از 40 دست یافته اند. نتایج رگرسیون گام به گام پس رونده نشان داد که مهم ترین عوامل تعیین کننده شاخص پایداری در نظام های گلخانه ای مورد مطالعه به ترتیب، تنوع گونه ای زراعی، تنوع علف کش و قارچ کش، مدیریت بقایای گیاهی و دسترسی به نهاده ها بودند، در حالی که مصرف کودهای شیمیایی اثر تعیین کننده ای بر شاخص پایداری نداشت. بررسی نقاط بحرانی نظام های گلخانه ای نشان داد که برای بهبود پایداری آن ها، آموزش کشاورزان، کمک به ثبات اقتصادی آنها، اصلاح مدیریت تولید محصول و مدیریت منابع آب از اولویت برخوردار هستند.

لطفا برای مشاهده چکیده به متن کامل (PDF) مراجعه فرمایید.

هرگونه برنامه ریزی برای توسعه پایدار بخش کشاورزی، نیازمند شناخت از وضعیت شاخص های کشاورزی پایدار دارد. با توجه به اینکه میزان قابل توجهی از مزارع شهرستان شیروان چرداول به کشت برنج اختصاص دارد، و نظر به ضرورت همسویی این مزارع با مولفه های کشاورزی پایدار، این پژوهش با هدف تحلیل پایداری اکولوژیکی مزارع برنج در شهرستان شیروان و چرداول و در چارچوب کلی پژوهش های پیمایشی به انجام رسیده است. نمونه آماری پژوهش تعداد 136 نفر از کشاورزان بوده اند که با استفاده از روش نمونه گیری تصادفی طبقه ای با انتساب متناسب انتخاب، و با ابزار پرسشنامه مورد مطالعه قرارگرفته اند. ضریب آلفای کرونباخ که به منظور تشخیص پایایی پرسشنامه ها محاسبه گردیده 0.87 به دست آمده است که حاکی از پایایی ابزار پژوهش بوده است. روایی صوری پرسشنامه نیز با نظرخواهی از کارشناسان و استادان مرتبط با موضوع تایید شده است. تجزیه و تحلیل داده ها با استفاده از نرم افزار SPSS انجام گرفته است. تحلیل داه ها با استفاده از تکنیک تحلیل خوشه ای انجام شده است. یافته های به دست آمده از تحلیل خوشه ای نشان داده است که 35.48 درصد از شاخص های ذهنی اکولوژیکی مزارع برنج بررسی شده پایدار، 29 درصد نسبتا پایدار و 35.48 درصد از این شاخص ها ناپایدار بوده اند. بنابراین می توان گفت که وضعیت پایداری حدود 60 درصد از شاخص های ذهنی اکولوژیکی پایداری کشاورزی مزارع برنج بررسی شده پایدار و نسبتا پایدار بوده است.

طی سالیان اخیر، رابطه ی متوازن انسان با طبیعت با توسعه ی شهریِ سریع و اقدامات ناسنجیده و مخرب انسان در بهره برداری بیش از حد از منابع شهری، منجر به برهم خوردن این رابطه شده و محیط های شهریِ شکننده و ناپایداری را به وجود آورده است. پژوهش حاضر با هدف بررسی میزان پایداری اکولوژیکی شهری منطقه ی یک کلان شهر تبریز، با 59 مؤلفه ی پایداری در قالب 4 شاخص محیط زیستی، اجتماعی، اقتصادی و کالبدی با استفاده از روش معادلات ساختاری(SIM) و تحلیل چند متغیّره ی فازی (WLC) در محیط GIS انجام شده است. در این پژوهش که با ماهیت کاربردی-عملی و روش توصیفی-تجربی است، به منظور گردآوری داده ها، از پرسشنامه ی محقق ساخته استفاده شده است. ضریب پایایی پرسشنامه با آلفای کرونباخ، 0. 93 برآورد شد. نمونه ی آماری مشتمل بر 382 نفر از ساکنان منطقه ی یک تبریز به طور تصادفی انتخاب شده است. با استفاده از آزمون رگرسیون خطی در نرم افزار SPSS، اولویت بندی شاخص های پنهان و با استفاده از آزمون بارهای عاملی در نرم افزار LISREL، شاخص های آشکار براساس درجه اهمیت و تأثیرگذاری اولویت بندی و خلاصه سازی شدند و برای تهیه ی نقشه ی شاخص های مؤثر، از مدل منطق فازی در قالب GIS استفاده شده است. نتایج حاصل از تحلیل داد ه ها نشان می دهد که همه ی قسمت های منطقه ی یک کلان شهر تبریز پایدار نیست؛ به طوری که محله های شمالی در سطوح پایین پایداری اکولوژیکی شهری و محله های میانی در سطوح متوسط و محله های جنوبی و جنوب شرقی در سطوح بالای پایداری قرار دارند؛ بنابراین عوامل مؤثر در این سطوح پایداریِ ناموزون در سطح منطقه ی یک به ترتیب اهمیت اولویت بندی شده اند، به طوری که شاخص محیط زیستی با 46. 2 درصد، شاخص اجتماعی با 30. 1 درصد، شاخص اقتصادی با 19. 7درصد و شاخص کالبدی با 4 درصد به ترتیب اولویت، در این پایداری نامتوازن سهیم بوده اند که با ارائه ی پیشنهادهایی، بر تقویت شاخص های مؤثر براساس اولویت آن ها تأکید شده است.

یکی از چالش های اصلی در قرن 21 ارتقاء توسعه جامعه بشری و در عین حال حفاظت از تاب آوری اکوسیستم های طبیعی است. کلید دستیابی به این هدف، در برقراری تعادل پایداری بین دو بخش اکولوژیکی و انسانی است که بدون انجام ارزیابی های جامع و کافی از پایداری محقق نمی شود. بنابراین در پژوهش حاضر، وضعیت پایداری حوضه توتلی واقع در شمال استان خراسان شمالی با استفاده از روش اتحادیه بین المللی حفاظت از طبیعت (IUCN) بررسی شد. به این دلیل، سطح پایداری در دو بخش اکوسیستم و رفاه انسانی برای کل حوضه و 12 زیرحوضه آن (T01-T12) در پنج طبقه ناپایدار، تقریباً ناپایدار، پایداری متوسط، تقریباً پایدار و پایدار با امتیازات مساوی بین صفر تا 100 مورد ارزیابی قرار گرفت. در بخش پایداری اکوسیستم، چهار معیار، هشت شاخص و 20 متغیر و در بخش رفاه انسانی دو معیار، هفت شاخص و 19 متغیر متناسب با شرایط جغرافیایی، جمعیتی و هیدروژئومورفولوژیکی انتخاب شد. نتایج تأییدکننده ناموزون بودن توزیع درون گروهی شاخص های پایداری در هر زیرحوضه بوده است. هم چنین سطح پایداری در بخش های اکوسیستم و رفاه انسانی در حوضه توتلی متوسط ارزیابی شد و به ترتیب دارای امتیاز 50 و 45 از 100 هستند. هم چنین، پایداری کل حوضه در وضعیت متوسط با امتیاز 5/47 محاسبه شد. از لحاظ تغییرات مکانی نیز مشخص شد که زیرحوضه های T06 (جنوب شرقی) و T10 (جنوب غربی) در طبقه تقریباً ناپایدار، T03، T05، T08 (شرق، شمال شرقی و جنوب شرقی)، T09 (جنوب) و T11 (غرب) در مرز پایداری متوسط، T01 (شمال غربی)، T02 (شمال غربی)، T04 (شمال غربی) و T12 (غرب، جنوب غربی و مرکز) در طبقه پایداری متوسط و فقط T07 (شمال) در وضعیت تقریباً پایدار قرار گرفته است. در مجموع به ترتیب 80/56، 59/41 و 61/1 درصد از کل حوضه توتلی در طبقات تقریباً ناپایدار، پایداری متوسط و تقریباً پایدار قرار گرفته است.

با شروع هزاره سوم، تخمین زده می شود که تقریبا نیمی از جمعیت جهان در مناطق شهری سکونت یافته باشند، یعنی جاهایی که بیشترین منابع را مصرف و بیشترین ضایعات و آلودگیها را تولید می کنند. از سالهای 1970 به بعد در مورد اینکه الگوهای فعلی و رایج توسعه از یکسو، و رفتار و عملکرد انسان شهری از سوی دیگر، باعث بروز مشکلات زیست محیطی و اکولوژیک مانند افزایش گرمای زمین و گازهای گلخانه ای، کاهش لایه اوزون، بارش بارانهای اسیدی و دگرگونیهای زیستی شده است یک توافق نظر کلی وجود دارد. به همین جهت کنفرانس ریو در سال 1992 با صدور قطعنامه زمین به این نتیجه رسید که چنین الگوی توسعه ای در دراز مدت و بدون تغییرات اساسی، پایدار نخواهد ماند و تغییرات عمده و چرخش در جهت های فعلی باید در جهت رسیدن به توسعه پایدار صورت بگیرد. در این میان نقش شهر و نواحی شهری به طور مستقیم و شهر سازی و ساخت فیزیکی آن به طور غیر مستقیم و سهم آنها در ناپایداری موجود ، به سرعت، توجه جدی محافل علمی و حکومتی و سیاستگزاران را به خود جلب کرده است. توصیه ها بر این است که شهرها باید به عنوان نقاط و کانونهای اصلی برای حل مشکلات جهانی و دستیابی به توسعه پایدار مورد نظر و استفاده قرار گیرند. اما برخی ابهامها و جدلهای تئوریک در مفهوم و چگونگی دستیابی به پایداری شهری وجود دارد. این ابهامها و تضاهای تئوریک می توانند به عنوان خطر بالقوه و یا مانع اساسی در مسیر تحقق توسعه پایدار عمل کنند.هدف این تحقیق، در نتیجه، جستجوی ریشه های تئوری های زیست محیطی و شرایط اجتماعی اقتصادی که نهایتا منجر به شکل گیری بینش توسعه پایدار گردید می باشد. جستجوی متون علمی و ادبیات تحقیق منجر به دریافت دو تئوری مسلط و عمده در فلسفه اکولوژیک تحت عنوانهای: اکوسنتریسم (طبیعت محوری) و تکنوسنتریسم (فن محوری) شد. این دو بینش در شکل گیری تئوری های بعدی شهرسازی تاثیر زیادی داشته اند. این تحقیق تلاش دارد تا ریشه های تئوری های معاصر شهر سازی را بر اساس بینش های زیست محیطی و در روشنایی زمینه های اجتماعی ـ اقتصادی آنها مورد ارزیابی قرار دهد تا بستر مناسبی برای درک بهتر و ارزشیابی و قضاوت آنها، هنگامی که در حوزه های شهر سازی و برنامه ریزی های محیطی بکار گرفته می شوند، را فراهم کرده باشد.